Tiêu chảy là gì? Nguyên nhân, triệu chứng và cách điều trị

Tiêu chảy là một trong những tình trạng rối loạn tiêu hóa thường gặp, có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống. Phần lớn các trường hợp chỉ kéo dài trong vài ngày và tự khỏi, nhưng đôi khi tiêu chảy lại là dấu hiệu cảnh báo những bệnh lý nghiêm trọng hơn. Vậy những nguyên nhân nào gây tiêu chảy, có triệu chứng ra sao và cách điều trị như thế nào? Hãy cùng Mediphar USA tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

Tiêu chảy là gì?

Tiêu chảy là tình trạng đi ngoài phân lỏng từ 3 lần trở lên trong một ngày, hoặc nhiều hơn so với bình thường. Đây là một vấn đề tiêu hóa khá phổ biến, đôi khi chỉ thoáng qua nhưng cũng có thể đi kèm với các triệu chứng như buồn nôn, nôn, đau bụng hay sụt cân. Thông thường, tiêu chảy chỉ kéo dài vài ngày rồi tự khỏi. Tuy nhiên trong một số trường hợp, tiêu chảy có thể trở nên nghiêm trọng, gây mất nước hoặc làm giảm khả năng hấp thu dinh dưỡng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe. [1] [2] [3]

Tiêu chảy là tình trạng rối loạn tiêu hóa thường gặp, có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi.

Phân loại tiêu chảy

Tiêu chảy có thể được phân loại theo nhiều cách khác nhau:

Phân loại theo thời gian kéo dài

Dựa theo thời gian tiến triển bệnh, tiêu chảy được chia làm 3 loại: [1] [4]

Tiêu chảy cấp tính: Đây là loại tiêu chảy phổ biến nhất và thường tự khỏi sau 1-2 ngày. Nguyên nhân có thể do ăn phải thức ăn hoặc uống nước không an toàn do nhiễm vi sinh vật (virus, vi khuẩn, ký sinh trùng),…
Tiêu chảy kéo dài: Tiêu chảy kéo dài khoảng hai đến bốn tuần.
Tiêu chảy mạn tính: Tiêu chảy mãn tính kéo dài hơn bốn tuần hoặc tái phát thường xuyên trong thời gian dài, thường liên quan đến các bệnh lý mạn tính như hội chứng ruột kích thích (IBS), bệnh Celiac, bệnh viêm ruột (IBD) hoặc rối loạn hấp thu.

Phân loại theo cơ chế bệnh sinh

Ngoài ra, dựa theo cơ chế bệnh sinh, tiêu chảy được chia làm: [5]

Tiêu chảy thẩm thấu: Do chất tan không hấp thu được trong ruột kéo nước vào lòng ruột gây tiêu chảy.
Tiêu chảy tiết dịch: Ruột non tăng tiết dịch vượt quá khả năng hấp thu gây phân lỏng.
Tiêu chảy do rối loạn nhu động ruột: Nhu động ruột quá nhanh dẫn đến tiêu chảy.
Tiêu chảy do viêm: Các tác nhân tấn công làm tổn thương niêm mạc ruột gây tiêu chảy có thể kèm máu hoặc nhầy.

Dựa vào thời gian kéo dài, tiêu chảy được chia làm 3 loại: cấp tính, kéo dài và mạn tính.

Nguyên nhân gây tiêu chảy

Một số nguyên nhận gây tiêu chảy phổ biến như: [1] [2]

Nhiễm trùng: Các tác nhân gây bệnh (virus, vi khuẩn và ký sinh trùng) đều có thể gây nhiễm trùng dẫn đến tiêu chảy.
Ngộ độc thực phẩm, tiêu chảy du lịch: Tiêu chảy khi ăn hoặc uống thực phẩm, nước bị ô nhiễm chứa độc tố hay vi khuẩn. Khi đi du lịch đến những nơi có điều kiện vệ sinh kém, tình trạng này thường được gọi là “tiêu chảy du lịch”, chủ yếu do tiếp xúc với vi khuẩn gây bệnh.
Thuốc: Tiêu chảy có thể là tác dụng phụ của một số loại thuốc như kháng sinh (làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột), thuốc kháng axit chứa magie, thuốc ung thư, thuốc nhuận tràng,…
Không dung nạp thực phẩm: Một số chất mà cơ thể không dung nạp có thể gây tiêu chảy như lactose có trong sữa hay fructose, gluten, hay các chất tạo ngọt nhân tạo như sorbitol, erythritol, mannitol,…
Bệnh lý đường ruột: Tiêu chảy là triệu chứng thường gặp trong các bệnh lý đường ruột mạn tính như bệnh Crohn, viêm loét đại tràng, hội chứng ruột kích thích (IBS),…
Sau phẫu thuật ruột: Sau phẫu thuật, ruột tạm thời giảm khả năng hấp thu chất dinh dưỡng, gây tiêu chảy.

Vi khuẩn và virus là những nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy.

Dấu hiệu và triệu chứng của tiêu chảy

Các dấu hiệu và triệu chứng thường gặp của tiêu chảy bao gồm: [1] [2] [4]

Đi ngoài nhiều lần trong ngày, phân lỏng hoặc nhiều nước.
Cảm giác mót rặn, buồn đi ngoài liên tục.
Đau bụng, co thắt bụng hoặc chướng bụng.
Buồn nôn, nôn.
Sốt.
Mệt mỏi, chán ăn.
Phân có thể lẫn máu, chất nhầy.

Tiêu chảy không kiểm soát có thể khiến cơ thể mất một lượng lớn nước và điện giải, dẫn đến các dấu hiệu mất nước như: [1] [2] [4]

Đau đầu.
Khát nhiều, miệng và môi khô.
Da khô, ửng đỏ.
Buồn nôn và nôn nhiều.
Mệt mỏi, hoa mắt, chóng mặt.
Tiểu ít, nước tiểu sẫm màu.
Tim đập nhanh, huyết áp tụt.
Ở trẻ nhỏ: Quấy khóc không có nước mắt, thóp lõm, tay chân lạnh.

Da khô, môi khô là dấu hiệu của việc mất nước.

Bị tiêu chảy có nguy hiểm không?

Tiêu chảy thông thường, đặc biệt là khi chỉ kéo dài vài ngày, thường không quá nguy hiểm và có thể tự khỏi. Tuy nhiên, tình trạng này vẫn tiềm ẩn rủi ro nếu không được xử trí kịp thời. Nguy hiểm nhất là mất nước và điện giải, có thể dẫn đến tụt huyết áp, suy thận, đột quỵ, thậm chí đe dọa tính mạng, nhất là ở trẻ nhỏ, người già hoặc người có hệ miễn dịch suy yếu.

Ngoài ra, tiêu chảy kéo dài còn gây suy dinh dưỡng, sụt cân, giảm khả năng hấp thu dưỡng chất và có thể là dấu hiệu của các bệnh lý nghiêm trọng như bệnh viêm ruột (IBD), bệnh Celiac hoặc ung thư đại trực tràng. [1] [2] [3]

Đối tượng có nguy cơ mắc tiêu chảy

Các đối tượng có nguy cơ cao mắc tiêu chảy gồm: [2]

Trẻ em, người cao tuổi.
Người có hệ miễn dịch suy yếu.
Người đi du lịch đến vùng có điều kiện vệ sinh kém.
Tiếp xúc các tác nhân gây bệnh như vi khuẩn, virus, ký sinh trùng,…
Người có bệnh lý tiêu hóa hoặc rối loạn hấp thu: hội chứng ruột kích thích (IBS), bệnh Celiac, bệnh Crohn, viêm loét đại tràng,…
Người đang sử dụng thuốc dễ gây tiêu chảy: kháng sinh, thuốc kháng axit chứa magie, hóa trị liệu, thuốc nhuận tràng.

Người có hệ miễn dịch suy yếu có nguy cơ cao bị tiêu chảy.

Cách chẩn đoán bệnh tiêu chảy

Chẩn đoán tiêu chảy thường dựa vào khai thác triệu chứng, tiền sử bệnh và thăm khám lâm sàng. Bác sĩ sẽ hỏi về thời gian, số lần đi tiêu trong ngày, đặc điểm của phân (lỏng, có nhầy, máu, mùi hôi bất thường) và các triệu chứng đi kèm như sốt, buồn nôn, đau bụng hay sụt cân. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định làm xét nghiệm để chẩn đoán nguyên nhân gây tiêu chảy như: [1] [2] [4]

Xét nghiệm máu, phân.
Xét nghiệm hơi thở hydro.
Nội soi đường tiêu hóa.
Xét nghiệm hình ảnh (siêu âm, CT-scan, MRI).

Phương pháp điều trị bệnh tiêu chảy

Điều trị tiêu chảy phụ thuộc vào nguyên nhân và mức độ nặng của bệnh, nhưng thường bao gồm các phương pháp sau: [1] [2]

Bù nước và điện giải: Đây là bước quan trọng nhất. Người bệnh cần uống nhiều nước, dung dịch oresol hoặc các loại nước ép để tránh mất nước. Trong trường hợp nặng có thể cần truyền dịch.
Chế độ ăn uống: Ăn các thực phẩm dễ tiêu, nhạt, ít chất béo và tránh đồ ăn cay, chiên rán, nhiều dầu mỡ
Thuốc: Thuốc cầm tiêu chảy, thuốc kháng sinh hay thuốc chống ký sinh trùng để loại trừ các tác nhân gây bệnh,…
Men vi sinh: Men vi sinh giúp bổ sung vi khuẩn có lợi vào đường ruột để chống tiêu chảy.
Điều chỉnh thuốc đang dùng: Nếu tiêu chảy là tác dụng phụ của thuốc, bác sĩ có thể cân nhắc đổi thuốc hoặc điều chỉnh liều.

Cần bù nước và điện giải khi bị tiêu chảy.

Cách để giảm tiêu chảy tại nhà

Để kiểm soát tình trạng tiêu chảy và giúp cơ thể nhanh chóng hồi phục, bạn có thể áp dụng một số biện pháp như sau: [1] [2]

Uống nhiều nước hoặc dung dịch bù điện giải (oresol, nước ép, nước ngọt không caffein,…) để ngăn mất nước và điện giải do tiêu chảy.
Ăn chế độ BRAT (chuối, cơm, táo, bánh mì nướng) và các thực phẩm mềm, dễ tiêu, tránh đồ cay, dầu mỡ, cà phê và rượu bia.
Tránh thực phẩm và đồ uống có chứa caffein, rượu bia.
Tránh các loại thực phẩm cay, dầu mỡ, và khó tiêu, gây đầy hơi như sữa,…
Nghỉ ngơi đầy đủ để cơ thể có thời gian hồi phục.
Tránh lạm dụng thuốc cầm tiêu chảy, chỉ dùng khi thật sự cần và theo hướng dẫn bác sĩ.

Các biện pháp ngăn ngừa tiêu chảy

Một số biện pháp giúp ngăn ngừa tiêu chảy gồm: [1] [2]

Giữ vệ sinh cá nhân: Rửa tay bằng xà phòng thường xuyên, nhất là trước khi ăn và sau khi tiếp xúc với nguồn bẩn.
Ăn uống an toàn: Chọn thực phẩm tươi sạch, nấu chín kỹ, tránh đồ sống hoặc tái; rửa tay trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh.
Uống nước hợp vệ sinh: Dùng nước đun sôi, nước lọc sạch; hạn chế uống nước đá hoặc nước từ nguồn không đảm bảo.
Bảo quản thực phẩm đúng cách: Bảo quản thực phẩm ở nhiệt độ thích hợp và nấu chín kỹ cho đến khi đạt nhiệt độ khuyến nghị. Không nên tiêu thụ thực phẩm hoặc đồ uống đã quá hạn sử dụng.
Tiêm phòng: Vắc xin Rotavirus giúp phòng ngừa tiêu chảy cấp nặng ở trẻ nhỏ.
Thận trọng khi đi du lịch: Đặc biệt ở vùng có điều kiện vệ sinh kém, tránh ăn hàng quán vỉa hè, dùng nước đóng chai hoặc nước đun sôi.

Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng để phòng ngừa bị tiêu chảy.

Khi nào cần đi gặp bác sĩ

Hãy đi khám bác sĩ khi tiêu chảy kèm theo các dấu hiệu cảnh báo như: [2] [6]

Tiêu chảy kéo dài trên 2 ngày ở người lớn hoặc trên 24 giờ ở trẻ nhỏ.
Sốt cao.
Đau bụng dữ dội.
Nôn ói nhiều.
Có dấu hiệu mất nước.
Phân có máu, nhầy, hoặc màu đen bất thường.

Hãy đi khám bác sĩ ngay khi tình trạng tiêu kéo dài.

Một số câu hỏi thường gặp

Bị tiêu chảy kéo dài bao lâu?

Thông thường, tiêu chảy cấp tính chỉ kéo dài từ vài giờ đến vài ngày rồi tự khỏi. Khi tiêu chảy không dứt trong nhiều ngày, đặc biệt kèm theo các dấu hiệu như mất nước, sút cân, mệt mỏi hay có máu trong phân, bạn nên đi khám bác sĩ để tìm nguyên nhân và điều trị kịp thời. [1]

Bị tiêu chảy nên ăn gì?

Khi bị tiêu chảy, bạn nên ưu tiên ăn các thực phẩm dễ tiêu và nhẹ nhàng cho dạ dày như chuối chín, cháo loãng, cơm trắng, yến mạch, khoai tây, thịt gà,… Ngoài ra, có thể dùng sữa chua ít đường để bổ sung lợi khuẩn và uống nhiều nước, dung dịch điện giải hoặc nước dừa để bù nước và khoáng chất. [7]

Cách để giảm bớt sự khó chịu do tiêu chảy gây ra

Tiêu chảy nhiều lần có thể khiến hậu môn đau, ngứa và nóng rát. Để giảm bớt sự khó chịu ở hậu môn, bạn có thể ngâm mình trong nước ấm để làm dịu cảm giác đau rát. Sau khi vệ sinh, nên thấm khô nhẹ nhàng thay vì chà xát để tránh kích ứng. Bôi thêm một lớp mỏng sáp dưỡng ẩm hoặc kem bôi trĩ cũng giúp giữ ẩm, hạn chế khô và giảm cảm giác ngứa, nóng rát. [1]

Kết luận

Tiêu chảy thường không quá nguy hiểm và có thể tự khỏi sau vài ngày nếu được điều trị đúng cách. Tuy nhiên, việc nhận biết sớm các dấu hiệu mất nước, kết hợp chế độ ăn uống hợp lý và áp dụng các biện pháp phòng ngừa sẽ giúp hạn chế các biến chứng và bảo vệ sức khỏe tốt hơn. Trong trường hợp tiêu chảy kéo dài hoặc kèm theo những dấu hiệu bất thường, bạn nên chủ động thăm khám bác sĩ để được chẩn đoán và điều trị kịp thời, tránh những biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe.

Nguồn tham khảo:

Mời bạn đánh giá chất lượng bài viết!

MEDIPHARUSA

Đã kiểm duyệt nội dung

Mediphar USA tự hào là đơn vị tiên phong trong lĩnh vực sản xuất, gia công và phân phối thực phẩm chức năng bảo vệ sức khỏe và mỹ phẩm tại Việt Nam. Với hơn 20 năm kinh nghiệm và sở hữu nhà máy sản xuất đạt chuẩn GMP đầu tiên tại khu vực phía Nam, chúng tôi cam kết mang đến những sản phẩm chất lượng vượt trội, đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người tiêu dùng.